Serikali Zetu Zipo Salama? Wadukuzi Walivyoweza Kutaabisha Serikali Duniani.

“Siku hizi vita havipigwi tena kwa bunduki – vinafanyika kwa ‘mouse’ na nenosiri dhaifu.”

Miaka ya zamani, usalama wa taifa ulitegemea walinzi wa mipaka, kamera za CCTV, na maafisa wa ujasusi waliovaa suti. Lakini leo hii, adui yupo mbali – anaweza kuwa kwenye chumba kidogo nchini Urusi, kijana asiyejulikana Korea Kaskazini, au genge la wahalifu kwenye kibanda cha internet Nairobi.

Tunaposema “usalama wa taifa”, hatuzungumzii tena silaha – tunazungumzia data, seva, nenosiri, na uwezo wa kujilinda kidijitali.

Swali tunalopaswa kujiuliza kwa uhalisia ni moja:

Serikali zetu zipo salama kweli?

1. Historia Fupi ya Vita Baridi ya Kidijitali

Tangu mwaka 2000, mashambulizi ya kimtandao dhidi ya taasisi za serikali yamekua kwa kasi isiyotarajiwa. Kwa mujibu wa ripoti ya NTT Global Threat Intelligence ya 2023, serikali zimo miongoni mwa walengwa wakuu wa mashambulizi ya mtandaoni. Mashambulizi haya hayafanywi tu na wahalifu wa kawaida bali mara nyingi hufadhiliwa moja kwa moja na mataifa mengine – yanaitwa State-Sponsored Cyber Attacks.

Lakini haya si maneno matupu. Hizi hapa ni hadithi halisi – zilizowahi kutokea.

2. Wizi wa Dola Milioni 81: Benki Kuu ya Bangladesh, 2016

Mnamo mwaka 2016, wadukuzi waliopenyezwa na kundi la Lazarus Group – lenye uhusiano na serikali ya Korea Kaskazini – waliingia kimya kimya katika mfumo wa malipo ya kimataifa (SWIFT) wa Benki Kuu ya Bangladesh.

Kwa ustadi wa hali ya juu, waliandaa maombi ya uhamisho wa fedha yaliyoonekana halali kabisa. Wakaomba kuhamisha karibu dola milioni 951, lakini kwa bahati nzuri, kosa dogo la tahajia (“fandation” badala ya “foundation”) lilizua shaka kwa benki ya Marekani, na kusababisha mchakato usimame.

Lakini hadi hapo, tayari dola milioni 81 zilikuwa zimeshatoka. Hazikuwahi kurudi.

Waliiba pesa halisi, kutoka benki ya taifa. Bila bastola. Bila kelele.

3. Operesheni Titan Rain: China Yavuruga Pentagon (2003–2006)

Kati ya mwaka 2003 na 2006, wadukuzi walioungwa mkono na serikali ya China walifaulu kuingia kwenye mifumo ya Pentagon, NASA, na Lockheed Martin – kampuni inayotengeneza teknolojia ya kijeshi ya Marekani.

Kwa miaka mitatu, walichukua:

• Ramani za ndege ya kivita ya F-35.

• Hati za miradi ya anga ya mbali.

• Maelezo ya teknolojia za siri za jeshi.

Kwa miaka hiyo mitatu, Marekani haikujua kwamba wanaibiwa polepole kama maji yanavyotoka kwenye chujio.

Ilichukua miaka mingine mitano kabla ya Marekani kuweza kurekebisha mifumo yao na kuanza upya.

4. Albania Yazimwa: Iran Yafanya Shambulizi la Kulipiza (2022)

Julai 2022, tovuti za serikali ya Albania zilifungwa ghafla. Huduma za kidijitali za wananchi, mfumo wa afya, hata usajili wa ndoa – zikasimama.

Baada ya uchunguzi wa ndani, kampuni ya Microsoft Threat Intelligence ilibaini kuwa shambulizi hilo lilitoka kwa kikosi cha kimtandao cha serikali ya Iran, wakitaka kulipiza kisasi kwa Albania kumpa hifadhi mmoja wa wapinzani wa utawala wa Tehran.

Matokeo yake?

Albania ikavunja rasmi mahusiano ya kidiplomasia na Iran. Ilikuwa ni mara ya kwanza katika historia ya kisasa kwa udukuzi kusababisha mgogoro wa kibalozi wa wazi kiasi hiki.

5. Afrika Kusini Yalilia Ransomware: Idara ya Sheria Yazimwa (2021)

Julai 2021, Idara ya Sheria ya Afrika Kusini ilizimwa kabisa kwa wiki kadhaa baada ya kushambuliwa na kundi la wahalifu wa kimtandao waliotumia aina ya shambulizi lijulikanalo kama ransomware.

Mifumo yote ya mashauri ya kisheria, barua pepe rasmi, na rekodi za mahakama zilikwama.

Serikali ilikataa kulipa fidia, lakini wananchi walihisi maumivu. Haki ikawa ndoto – si kwa sababu ya upungufu wa sheria, bali kwa sababu server haifanyi kazi.

6. Estonia (2007): Taifa la Kwanza Kuangushwa Mtandaoni

Baada ya Estonia kuondoa sanamu ya enzi za Soviet, mashambulizi ya kimtandao ya kulipiza kisasi yakalenga taifa hilo.

Tovuti za serikali, mabenki, hospitali na vyombo vya habari vilishambuliwa na kuzimwa kwa siku kadhaa kupitia mashambulizi ya DDoS (Distributed Denial of Service).

Kwa mara ya kwanza katika historia, taifa zima lililazimika kusitisha shughuli za kawaida kwa sababu ya shambulizi la mtandaoni.

Estonia iliamka na kuanzisha Kituo cha Ulinzi wa Mitandao cha NATO mwaka mmoja baadaye – kikiwa cha kwanza duniani.

7. Afrika Mashariki: Tuko Tayari Kweli?

Leo hii, Tanzania ina mifumo ya TEHAMA ya serikali kama vile:

• Mfumo wa usajili wa vizazi (RITA)

• Mfumo wa kodi (TRA)

• Mfumo wa usajili wa Taifa (NIDA)

• Mfumo wa malipo ya umma (GePG)

Lakini mifumo hii inaulizwa maswali:

• Je, ina usalama wa kutosha?

• Je, kuna timu ya kukabiliana na dharura za kimtandao 24/7?

• Je, wafanyakazi wa serikali wamepata mafunzo ya hujuma za kidijitali?

• Je, kuna uwazi pindi mashambulizi yanapotokea?

Ukimya wa serikali nyingi Afrika ni tatizo. Kwa sababu wananchi hawajui yanayoendelea hadi huduma zinapogoma ghafla.

8. Mashambulizi Haya Hufanywa na Nani? Kwa Nini?

9. Tunajifunza Nini?

Ikiwa tunataka kulinda uhuru, heshima, na maendeleo ya kidijitali:

• Serikali zitenge bajeti ya kweli kwa usalama wa mitandao.

• Wafanyakazi wa umma wapate mafunzo ya usalama wa mtandao.

• Kuwe na uwazi – wananchi wafahamishwe mashambulizi yanapotokea.

• Tuandae timu za wataalamu wa ndani wenye uwezo wa kutambua, kudhibiti, na kurejesha mifumo.

• Tuwe na sera madhubuti za kitaifa kuhusu usalama wa kidijitali.

Hitimisho: Taa Nyekundu Tayari Inamulika

“Wadukuzi hawavunji milango – wanapitia sehemu ambazo serikali zimesahau kuzifunga.”

Siku hizi, hujuma ya mtandaoni inaweza kusimamisha bima za afya, kuzuia usajili wa watoto, au kufuta kumbukumbu za mahakama.

Sio masuala ya wanasiasa pekee – haya ni maisha ya wananchi.

Ni wakati wa kuamka. Usalama wa taifa siyo bunduki tena – ni usalama wa seva.
Na kama hatutajiandaa, siku moja tutakuta serikali imedukuliwa, na hakuna kitakachofanya kazi tena – hata ofisi ya mtaa.